ابوذر همتی*

نادرقلی افشار با پیوستن به شاه طهماسب فرزند شاه سلطان حسین صفوی، افغانان را از ایران بیرون و با کنار گذاشتن شاه طهماسب، در سال 1148 قمری با نام نادرشاه تاج گذاری کرد. نادر پس از ایجاد یک امپراطوری قدرتمند، در سال های پایانی حکومت خود، نسبت به مردم ایران ستم بسیار روا می داشت. وی در سال 1160 به دست چند نفر از سردارانش  کشته شد.

جانشینان نادر بر سر کسب قدرت به جان هم افتادند. حکومت آنها دیری نپایید و ایران به مرکز درگیری چند نفر از سرداران  و روسای قبایل ترک و لر تبدیل شد. سرانجام کریم خان زند بر سایر مدعیان پیروز شد. کریم خان خود را وکیل الرعایا خواند، شیراز را به پایتختی انتخاب کرد،و در زمان او مردم ایران در آسایش و آرامش زندگی می کردند.

طایفه زند از لرهای ساکن در منطقه لرستان و همدان بودند. نادر در سال 1144 ق آنها را به خراسان تبعید کرد که پس از مرگ او به زادگاه خود برگشتند. کریم خان در تاریخ ایران و بخصوص در تاریخ قوم لر جایگاه والایی دارد. نویسنده تاریخ محمدی که این کتاب را به دستور آقامحمدخان قاجار تالیف کرده، از کریم خان زند به نام "مربی سلسله زندیه و رب النوع طایفه الواریه" یاد کرده است. (تاریخ محمدی، احسن التواریخ، ص 140)

ابوذر همتی*

شهرستان داراب در جنوب شرقی استان فارس، بین شهرستان های نی ریز، استهبان، فسا، جهرم، زرین دشت و لارستان قرار دارد و از شرق با استان هرمزگان همسایه است. فاصله شهر داراب مرکز این شهرستان تا شیراز مرکز استان فارس حدود 275 کیلومتر می باشد.

در زمان ناصرالدین شاه، محمد حسن، مهندس قاجار به دستور فرهاد میرزا معتمد الدوله والی فارس، در سال 1308 قمری در مورد راههای ارتباطی میان شیراز تا داراب و منزلگاههای اطراف مسیر احتمالی عبور اردوی دولتی در نواحی فسا، جهرم و داراب، گزارشی (راپورتی) فراهم نمود. در این گزارشِ سفرنامه گونهِ بسیار ارزشمند، از طایفه ممسنی تحت ریاست  قاید حسن در منطقه فسارود داراب و روستایی به نام ممسنی نام برده شده است.

گویش فئیلی  نقطه اتصال و تلاقی  گویشهای لری

(بخش اول)

 در زمان ناصرالدين شاه  قاجار سرزمين سيستان كه زاد و بوم  طوايف ممسني بود و دهها قرن از مرزهاي شرقي آن در برابر بيگانگان دفاع كرده بودند با دخالت كميسيون حكميت انگليسي ها زير نظر ژنرال گلد اسميد تجزيه و بخش شرقي آن با تاييد ناصرالدين شاه به افغانستان واگذار شد

ظريف مالكي شجاع*

  سرزمين باستاني سيستان،خاستگاه  خاندان رستم قهرمان نامدار ايران ،در تاريخ ايران زمين جايگاه ويژه اي دارد.ممسني ها كه خود را وارثان بلافصل رستم مي دانند،از دوران سلسله كياني متعلق به عصر حماسي تاريخ ايران تا عهد ملوك كياني حاكم بر سيستان،كه از زمان يعقوب ليث صفاري تا  زمان قاجار بر سيستان حكومت مي كردند،ازمرزداران و مدافعان اين بوم و بر بوده اند. 

                        حماسه آفريني ممسني ها در نبرد ايران و عثماني             

ابوذر همتی*

 شاه اسماعيل اول (907-930) با تاسيس سلسله ي صفوي اولين حكومت مقتدر ملي مذهبي را  در ايران پس از اسلام بنياد نهاد. شكل گيري و ادامه حيات حكومت صفوي متكي به حمايت قبايل ترك قزلباش بود.ايلات لرنيزمانند  قزلباشان ، نقشي فعال در پاسداري از مرزهاي ايران صفوي  داشتند.

ریشه شناسی تعدادی از واژگان

مشترک بین گویش لری ممسنی وزبان انگلیسی(ماهنامه فروهر  شماره ۷ و۸ سال ۱۳۷۱ )

                              ابوذر همتی

.گویش لری ممسنی شاخه  ای از زبان لری است ُکه طوایف چهارگانه ممسنی:رستم، بکش،جاویدو دشمن زیاری در شهرستان ممسنی و نواحی مجاور آن در شمال غربی استان فارس و همچنین طوایف لر کهگیلویه و بویر احمد به آن سخن می گویند،گویش لری این نواحی با لری بختیاری و لرستانی تفاوتهای دارد.                        

  فرهنگ و زبان اقوام لر که در بخش وسیعی از ایران زندگی می کنند همچنان نا شناخته باقی مانده است وحتی در بعضی از منابع درسی به اشتباه گویش لری را گاهی منشعب  از فارسی( جغرافی استان کهگیلویه و بویراحمد،ص 14) و گاه شاخه ای از زبان کردی (تاریخ زبان فارسی ، ص 196) نوشته اند،گویش لری با وجود شباهتهای فراوانی که با زبان فارسی نو دارد،دارای ذخیره واژگانی ودستگاه صوتی خاص خود می باشد،از نظر تحولات تاریخی و مقایسه این گویش با زبانهای ایرانی میانه،گویش لری از شاخه زبانها ایرانی جنوب غربی می باشد وازپهلوی ساسانی  شده است.                     

از نظر ریشه شناسی ،بسیاری از واژگان لری در فارسی نو دیده نمی شود.وتعدادی از این واژگان از سایرزبانهای ایرانی ،شمالی و جنوبی گرفته شده اند.در چند دهه اخیر بر اثر نفوذ روز افزون زبان فارسی بسیاری از واژگان این گو.یش جای خود را به معادلهای فارسی داده اند ،نداشتن خط و ادبیات مکتوب ُباعث شده است که علاوه بر زبان ٍاساطیروادبیات شفاهی تحت تأثیر فضای اجتماعی و فرهنگی نو در زمانی که کوششی در جهت حفظ و تقویت آنها به عمل نمی آید به فراموشی سپرده شوند.دراین مجموعه تعدادی از واژگان این گویش با استفاده از فرهنگهای ریشه شناسی زبان انگلیسی با واژگان مشترک زبانهای مختلف شاخه ژرماتیک،ایتالیک و یونانی خانواده هندواروپایی ریشه یابی شده اند.

   واژگان مشترک بین زبانهای خویشاوند و بیگانه ناشی از ارتباط فرهنگی اقوام در طول تاریخ می باشد که منجر به تاثیر زبانهابر هم و از جمله رد و بدل شدن وام واژه ها بین آنها می گردد. با توجه به موقعیت مکانی اقوام لر و محل زندگی آنها در کوهستا نهای غیر قابل دسترس زاگرس و عدم ارتباط آنها با اروپایی ها درسده های اخیر و مخصوصاٌ کاربردخاص واژگان ،این گونه واژگان می توانند با زمانده از واژگان زبان هندو اروپایی ما در باشند که با تغییرات کمی در این گویش باقی مانده اند.بعضی این واژگان از نظر بار معنایی تحولات صوتی در زبانهای مختلف به گونه های متفاوت تغییر کرده اند همچنان که واژگان " پدر " و " مادر " در بیشتر زبانهای هند و اروپایی با تغییرات کمی باقی مانده است.گردآوری وتدوین فرهنگهای تطبیقی زبانها و گویشهای اقوام مختلف ایرانی که در بخش وسیعی از آسیا از ترکیه تا غرب چنین پراکنده اند، مخصوصاٌ در زمانی که تعدادزیادی ازاین گویشها و زبانهای به علل مختلف درحال از بین رفته اند،اهمیت حیاتی دارد،اقدام به این کار علاوه بر جنبه های ارزشمند زبانشناسی آن از نظر تفاهم و ایجاد همبستگی بین اقوام ایرانی بسیار سودمند می باشد.

*یادداشت:

تعدادی از این واژگان فقط نقش اسمی دارند وتعدادی هم در نقش اسمی و فعلی با مصدرهایی مانند کردن و وابیدن (شدن فارسی) بکارمی روند.از نظر کاربردهای مختلف معنایی ، بعضی از واژگان حوزه محدود ویا گسترده ای دارند که برای جلوگیری از طولانی شدن مطلب از پرداختن به جزئیات خود داری شد.

* نشانه های اختصاری برای زبانها

خنک – سرد:

لری: (kul) ، ان: (kul)  cool ،ان،با:  col ،نر،با: kolna آ ، ب ، ع : kuoli

سرفه – سرفه کردن:

لری: (kofa) ،ان : cough  (kof) ، ان ،با cohheffcnهل ، م: kochen، آ،م،ع: kochen

خردو متلاشی شدن – خراب شدن:

لری : = rekesan) شناسه مصدر)(rek) + san  ،ان:wrack (rak)/wrack (rak)  گوتیک: wraka،نر،با:rak هل ، م : wrak،اسکاندیناوی وایسلندی: rek

صخره – کمر:

لری: (raka)،فر،با: roche،ان :rock ریشه نا معلوم

حفره – دخمه – غار:

لری: (korop)ان:{kript}(cryptازلاتین:crypta ،از یونانی:  krupteازkruptos

گوشه-زاویه-کنج:

لری(korn)  ،ان:(ko:no) corner  ،فر،با: corniere ازلاتین:corno

این واژه تقریباٌ متروک شده است وبه وسیله بزرگسالان در بعضی نواحی ممسنی برای گوشه اتاق بکار می رود . واژه معادل گوشه در این گویش سیک ( sik ) است که از واژه پهلوی (suk) «سوک» گرفته شده است.

گوشه-زاویه

لری: angela ان:angle   فر،با.گرفته شده از لاتین: angulus

این واژه در لری برای چهار گوشه مشک آبی (char  angela) و بعضی موارد دیگر بکار می رود.

لنگ – فلج- شل:

لری:  lahm ان:{leim} lame  آلمانی: lahm   ان،با: lama   نروژی باستانی:  lami

لبه – فاصله میان خاکریز و گود خاک برداری:

لری:borm  ان:berm/brim  فرانسه:berme  هلندی:berm  آ.م.ع:breme   نر،با:barm

آب شدن( برف و غیره):

لری:   tow{vabidan}ان:thaw ان.با:thawian  آ.ب.ع:douwen لاتین:tabere   نر.با:theyia

جرعه:

لری: gelop ان:gulp  هل.م:gulpen

منقار-پوزه – قسمت برآمده چیزی:

لری(عاج گراز): bik  ان:beak فر.با:bec  ازلاتین:beccus  هل.م:bekar  یو:bikos

تخمدان- بیضه:

لری: gond پهلوی:gond  ان:gonad لاتین نو:gonos  یو:gonos

هجوم آوردن و بردن – برسر چیزی پریدن:

لری ( مصدر ) + ( lush)  ان : rush ( rash )  فر با : ruser  ، لاتین ( امتناع کردن ) recusare .

موی بافته – پیچیده گیسو :

لری : ( pal ) herdan  ، ان : ply{plai}   / (palat )  plait ، فر با : pleh / plier / pli  از لاتین : plicare

افسون – آه :

لری : (alah )  ، پهلوی : ala  - ان : alas (elas )  

سو سو زدن – نور لرزان – باز و بسته کردن چشم :

لری : ( blik – bilk) ، ان : blink   ، دانمارکی : blinke  سوئدی : blinka  ، هل ، م : blinken

 شعله – آتش مشتعل :

لری : ( belara / belaza )  ، ان : blaze ( bleiz ، ان – با : blasé  ، آ ، ب . ع : blasan  ، نر . ب : blasa  ، هل . م blasen  

شعله – شعله ور شدن :

لری : gelar /gelaza )  ، ان :  (glce) glare ، ان . با : glaren  ، آ . م . ع  وهل . م : glaren  

وراجی – حرفهای بیهوده :

لری : (pelvorda / pela – pela )  ، ان : palaver (pela : ve )  ، پرتقالی : palavra ، لاتین : parabola

کج شدن – یک ور شدن :

لری : (til) vabidan ،ان:tilt. ، ان . با : tealtian   ، هلندی ( پس و پیش رفتن ) toutren ، نروژی 0 با نوک پا راه رفتن ) tylta

لری تیل وابیدن : کج و یک رو شدن گوش حیوانات در جهت شنیدن صداهای مشکوک

انگشت – انگشت زدن :

لری ( تلنگر – فارسی ) : fengor ، ان : fingar ) ان . با همچنین نر . با fingr  ، گوتیک : figgrs ، آ . با . ع : fingar   

واژه معادل انگشت در لر « کلیچ » است

تار و پود – بافتن :

لری ( تار و پود (nit)   ، ان : knit   ، ان : enytlan مربوط به ا . م . با : knutten  واژه اینترنت با این کلمه هم ریشه است۰                             چین و کروک ( انداختن ) – انحنا :

لری : (ker )  ، ان : ( ka :v)    curve ، از لاتین curvus

حلقه کردن – پیچاندن :

لری : ( حلقه و دسته مو یا بند (keren ) ، ان : curl احتمالاً از هل . م crullen  ا . م . س: krol  ، آ .م . ع : krus  

جیغ ( زدن ) فریاد دلخراش :

لری : (shri ka / chrika )  ، ان : (shrik )  shrick ، احتمالاً از نر . با : shrakja

جیغ ( کشیدن ) – فریاد :

لری : (shira)  ، ان shrill (shri : l)  احتمالاً از ان . با مروط به آلمانی schrill  ، هلندی : schrallen

دو واژه بالایی ( شیره و شریکه زدن ) در این گویش در مورد سر و صدا و جیغهای متوالی زنان و کودکان بکار می رود .

غار – محل زندگی حیوانات وحشی – حفره :

لری : kava  ، ان  cave ( keiv )  ، از فرانسه : cavite  از لاتین cava  از cavus

لب پیشوندی در انگلیسی به معنی لب :

لری : ( لب و گوشه لب با معنی منفی (chil)  ، ان : chil / chilo از یونانی ( لب ) cheilos

غده – عضو ترشح کننده :

لری ( پستان حیوانات gelun ) ) ، ان gland  از لاتین (دانه بلوط ) glans

بینی :

لری : (noft )  ، ان:  nose ، نروژی ( بوبیدن ) nosa  ( بو )  nus ، فارسی باستان و اوستا : nah ، ساتسکریت : nas  ، همچنین در لری ( صدای بینی ) nesa – nes

خرد شدگی – له کردن :

لری : (keruz)  باقیمانده دانه و پوست گندم و جو خرد نشده در خرمن پس از الک کردن (krush)  ان crush (krash) از فر . پا : croisser از ریشه آلمانی و گوتیک ) دندان ) بهم فشردن  kriustan  

سخت – سختگیر :

لری : صفت انسان (sever )  ، ان severe ( sivier )   از لاتین seveerus

 ردیف – صف :

لری (row )  ان:row ان . با : raw  آ . ب. س ( خط ) riga  لیتوانی : raiwe

گونه – لب :

لری : (koch )  ، ان : chin  (cheek) ان . با :  ceace  ،آ. م س : kaka ، هلندی : kaak

توده نا منظم – جمع شدن یا جمع کردن بصورت توده :

لری : ( kelup )  ، ان : clump  ، ان . با clympe  مروط به هل . م : klampe سوئدی :  klimp  آ . م . س . klampe

منابع :

- ناتل خانلری ، پرویز – تاریخ زبان فارسی – جلد 3 – چاپ سوم تهران – نشر 1366

- همتی – ابوذر – فرهنگ تطبقی واژگان گویش لری ممسنی با واژگان فارسی نو و میانه – پایان نامه کارشناسی ارشد – فرهنگ و زبانهای باستانی بخش زبانهای خارجی و زبانشناسی دانشگاه شیراز – بهمن 1369 .

- Collis Engish Dictionary ( with etymology ) london & …….. collins : 1989         

- kent . R . G . Old Persian . Ameircan Oriental Society – 1963

- Mackenzie . D . N . A concise pahlavi Dictionary – london : Oxford University Press 1986 .

- آریانپور – عباس – فرهنگ دانشگاهی انگلیسی فارسی ،دو جلد ، تهران ، امیر کبیر 1398

- واژه مادر در گویش ممسنی « دی » dey  در بختیاری "دا" در لرستان "دا" و "دالگه" می باشد که از ریشه اوستایی « دی » dey  به معنای پرستاری کردن گرفته شده است .

 ریشه شناسی واژه"برد"در زبان های لری و کردی                                                                                                                                  

ابوذر همتی

عضو هیآت علمی دانشگاه یاسوج

زبان مشترک قبیله های ایرانی دوران باستان که خود را آریایی می نامیدند . پس از پراکندگی این قبایل در سرزمین های وسیع ،به لهجه هایی چون اوستایی ، پارسی ، هخامنشی ، مادی سکایی و چند لهجه دیگر منشعب گردید و هر لهجه با گذشت زمان با قوانین خاص خود جداگانه تحول و تکامل پیدا کرد و در نهایت گویش ها و زبان های مستقلی از آنها پدید آمد . زبان های فارسی،کردی ، لری ، سیوندی ،بلوچی ، گیلکی و دهها گویش محلی دیگر با همه تفاوت های ظاهری که بین آنها دیده می شود همگی ریشه در زبان ایرانی کهن دارند و بخش بزرگی از ذخیره واژگانی زبان مادر را حفظ کرده اند .